Çekim ekleri sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmez. Sadece sözcüğün diğer sözcüklerle bağ kurmasını veya zaman, kişi, sayı gibi özellikler kazanmasını sağlar.
Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını veya hem anlamını hem de türünü değiştiren eklerdir. Sözcüklere yeni bir anlam kazandırır.
Bir sözcüğün köküne en az bir yapım eki gelmesiyle oluşan yeni duruma gövde denir. Türemiş sözcükler her zaman birer gövdedir.
Bir yapım eki alarak gövde durumuna gelmiş bir sözcüğün ikinci bir yapım eki almasıyla oluşan sözcüklere gövdeden türemiş sözcük denir.
Türkçede kökler temel olarak isim kökleri ve fiil kökleri olmak üzere ikiye ayrılır. Sözcüğün kökünün türü bulunurken aldığı tüm ekler atılır.
Yazılışları aynı, anlamları tamamen farklı olan köklerdir. Yaz, gül, kır gibi kelimeler bağlama göre isim veya fiil kökü olabilir.
Hem isim hem de fiil kökü olarak kullanılabilen ve iki kullanım arasında anlam ilgisi bulunan köklerdir. Boya, savaş, barış, göç gibi sözcükler örnektir.
Doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşan köklerdir. Pat, güm, şır, çat gibi kelimeler yansıma kök kabul edilir ve her zaman isim kökü sayılır.
İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler türeten eklerdir. -lık (kitap-lık), -cı (yol-cu), -sız (akıl-sız) en yaygın olanlarıdır.
İsim kök veya gövdelerine gelerek fiil türeten eklerdir. -la (baş-la), -al (az-al), -a (kan-a) gibi ekler isimleri eyleme dönüştürür.
Fiil kök veya gövdelerine gelerek onları isim yapan eklerdir. -gı (sev-gi), -k (aç-ı-k), -ıcı (sat-ıcı), -m (seç-i-m) bunlara örnektir.
Fiil soylu kelimelere gelerek yeni anlamlı fiiller türeten eklerdir. Tüm çatı ekleri (-l, -n, -ş, -t, -r, -dır) aynı zamanda fiilden fiil yapan ektir.
Tüm fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ekleri dil bilgisinde istisnasız olarak yapım eki kabul edilir ve sözcüğü türemiş yapar.
Türkçede kural olarak sözcüğe önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. Önce çekim, sonra yapım eki alan sözcükler istisnadır.
Ondalık, sıradanlık, evdeki gibi kelimelerde önce çekim eki (bulunma veya ayrılma hali) sonra yapım eki gelerek kural dışı bir durum oluşmuştur.
İsimlere gelen belirtme (-i), yönelme (-e), bulunma (-de) ve ayrılma (-den) ekleri sözcüğün anlamını değiştirmediği için çekim ekidir.
Kelimenin başına onun veya onların kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa iyelik eki, olmuyorsa belirtme durum ekidir.
İsimlere gelerek sayıca çokluk bildiren çekim ekleridir. Ancak bazen aile, saygı, abartma gibi anlamlar da katabilir (Aliler bize geldi).
Çoğul eki (-lar) isimlere gelirken, 3. çoğul şahıs eki (-lar) sadece fiillere gelerek eylemi kimin yaptığını belirtir (Kitaplar geldi / Çocuklar okudular).
İsimlere gelerek onların kime veya neye ait olduğunu bildiren eklerdir. İsim tamlamalarındaki tamlanan eki her zaman bir iyelik ekidir.
İsim tamlamalarında tamlayan görevindeki sözcüğe eklenen -ın, -in, -un, -ün ekleridir. Ali-nin kitabı örneğinde -nin tamlayan yani ilgi ekidir.
Ayrılma durumu eki (-dan/-den) bazı durumlarda tamlayan ekinin yerine kullanılabilir. Öğrencilerden bazıları (Öğrencilerin bazıları) örneğinde olduğu gibi.
İsimlere gelerek benzerlik, görelik, küçültme, birliktelik gibi anlamlar katan bir çekim ekidir. Bence, insanca, çocukça kelimelerinde görülür.
İle edatının isme bitişik yazılmış halidir. Sözcüğe araç veya birliktelik anlamı katar. Arabayla geldi (araç), annesiyle gitti (birliktelik).
Ayrılma hal eki olan -den, bazen sözcüğün anlamını ve türünü değiştirerek yapım eki görevinde kullanılabilir. Sıradan insan, içten davranış örneklerindeki gibi.
Fiillere zaman (haber kipleri) veya tasarı (dilek kipleri) anlamı katan eklerdir. Kip eklerinin tamamı fiil çekim ekidir.
Fiilin yapılma zamanını bildiren eklerdir. Geçmiş zaman (-dı, -mış), şimdiki zaman (-yor), gelecek zaman (-ecek) ve geniş zaman (-r) ekleridir.
Fiile istek, şart, gereklilik veya emir anlamı katan eklerdir. Dilek-şart (-sa), istek (-e), gereklilik (-malı) ve ekinin olmamasıyla anlaşılan emir kipidir.
Fiillere kip ekinden sonra gelerek eylemi hangi şahsın yaptığını bildiren eklerdir. Sadece fiillere gelir ve çekim ekidirler.
İdi, imiş, ise ve dır ekleridir. İsim soylu kelimeleri yüklem yapmak ve basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapmak olmak üzere iki görevi vardır.
Geniş zaman ek fiilidir. Çoğunlukla isimlere gelerek onları yüklem yapar. Bazen fiillere de gelerek onlara kesinlik veya olasılık anlamı katar.
İsimlere veya sıfatlara gelerek küçültme, sevgi, acıma veya azımsama anlamı katan -cık, -ce, -ceğiz, -imsi, -imtrak ekleridir. Bunlar yapım ekidir.
Zaman bildiren sözcüklere veya bulunma eki almış isimlere gelerek onları sıfat yapan ektir. Akşamki maç, sınıftaki öğrenci örneklerinde yapım ekidir.
İsim tamlamasında düşen tamlananın yerine kullanılan ektir. Benim kalemim yerine benimki dendiğinde çekim eki görevindedir.
Her zaman kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır ancak kendinden sonra gelen eklere bitişir. Dil bilgisinde çekim eki olarak kabul edilir.
Hiçbir yapım eki almamış, kök halindeki sözcüklerdir. Çekim eki alabilirler. Kalemler veya evden kelimeleri yapım eki almadığı için basittir.
Kök ya da gövdelere en az bir yapım ekinin getirilmesiyle oluşturulan, yeni anlam kazanmış sözcüklerdir. Evcil veya yazlık kelimeleri türemiştir.
Yeni bir kavramı karşılamak üzere en az iki sözcüğün birleşip kaynaşmasıyla oluşan sözcüklerdir. Hanımeli, çekyat, Atatürk gibi.
-ecek eki fiili niteleyen bir isimden önce gelip sıfat yaparsa yapım eki (Gelecek günler), eylemin zamanını bildirirse çekim eki (Yarın gelecek) olur.
-mış eki sözcüğü sıfat yaparsa yapım eki (Çürümüş meyveler), eylemin geçmişte yapıldığını bildirirse çekim eki (Meyveler çürümüş) olur.