Konunun en kritik bilgileri — hızlı tekrar için.
Cümlenin temel ögeleri yüklem ve öznedir. Yüklem cümleyi bir yargıya bağlarken, özne bu yargıyı gerçekleştiren kişiyi veya varlığı ifade eder.
Kurallı cümlelerde yüklem her zaman sonda bulunur. Yüklem, tek bir sözcükten oluşabileceği gibi söz öbeklerinden de oluşabilir.
Özneyi bulmak için yükleme kim ve ne soruları sorulur. Karmaşa yaşamamak adına bu soruları yapan kim veya olan ne şeklinde sormak daha doğrudur.
Cümlenin ögeleri bulunurken isim tamlamaları kesinlikle parçalanamaz. Tamlamayı oluşturan kelimeler tek bir öge olarak değerlendirilir.
Ögeleri ayırma işlemi sırasında sıfat tamlamaları bölünmez. Hangi öge olursa olsun tamlamalar bir bütün olarak alınır.
Yardımcı eylemle veya kurallı olarak oluşturulmuş birleşik fiiller ögelerine ayrılamaz. Yüklem bulunurken tüm sözcük grubu birlikte alınır.
Deyimler kalıplaşmış söz öbekleridir. Cümlenin ögeleri ayrılırken deyimler asla parçalanamaz ve tek öge olarak ele alınır.
Cümle içindeki ikilemeler tek bir sözcük gibi muamele görür. Ögeleri bulurken ikilemenin yarısını başka bir ögeye dahil edemeyiz.
Belirtili nesneyi bulmak için yükleme neyi ve kimi soruları sorulur. Belirtili nesne olan kelime daima ismin belirtme hal ekini alır.
Belirtisiz nesne sadece yükleme sorulan ne sorusuyla bulunur. Bu nesne türü hiçbir hal eki almadan yalın halde bulunur.
Ne sorusu hem özneyi hem de belirtisiz nesneyi buldurur. Karışıklığı önlemek için yüklemi bulduktan sonra önce özneyi, sonra nesneyi bulmalısınız.
Dolaylı tümleç olan sözcükler her zaman yönelme, bulunma veya ayrılma hal eklerinden birini alır. Bu ekleri almayan sözcükler dolaylı tümleç olamaz.
Yükleme sorulan kime, kimde, kimden, nereye, nerede, nereden, neye, neyde ve neyden soruları dolaylı tümleci verir.
ÖSYM sınavlarında dolaylı tümleç genellikle yer tamlayıcısı adıyla da sorulur. İki terimin aynı anlama geldiğini bilmek önemlidir.
Nasıl sorusu yükleme sorulduğunda eylemin yapılış biçimini gösterir ve zarf tümlecini verir.
Eylemin veya yargının gerçekleştiği zamanı bulmak için yükleme ne zaman sorusu yöneltilir. Alınan cevap daima zarf tümlecidir.
Cümledeki eylemin miktarını veya ölçüsünü bulmak için ne kadar sorusu kullanılır. Bu soru zarf tümlecini tespit etmeyi sağlar.
İçeri, dışarı, aşağı, yukarı gibi yön bildiren sözcükler hiçbir ek almadan yalın kullanılırlarsa zarf tümleci olurlar.
Yön bildiren içeri, dışarı gibi sözcükler ismin yönelme hal ekini aldıklarında zarf özelliklerini kaybederek dolaylı tümleç olurlar.
Yükleme sorulan ne ile, kim ile, ne için ve kim için soruları edat tümlecini verir.
Bazı sınavlarda edat tümleci seçeneklerde yer almaz. Böyle durumlarda edat tümleci, zarf tümlecinin içinde değerlendirilmelidir.
Cümle içinde yer alan fiilimsi grupları tıpkı tamlamalar gibi ayrılmaz bütünlerdir. Hangi ögeyi oluştururlarsa oluştursunlar tek parça alınırlar.
Edatların kendinden önceki sözcüklerle oluşturduğu söz öbeklerine edat grubu denir. Bu gruplar cümlenin ögeleri ayrılırken bölünemez.
Cümlenin doğrudan bir ögesi olmayan, herhangi bir soruya cevap vermeyen ve cümleden çıkarılması anlamı bozmayan sözcüklere cümle dışı unsur denir.
Cümle içindeki yalnız duran bağlaçlar hiçbir zaman cümlenin ögesi olamaz. Bunlar daima cümle dışı unsur olarak kabul edilir.
Hitap bildiren kelimeler özne ya da tümleç görevi üstlenmezler. Doğrudan cümle dışı unsur statüsündedirler.
Duygu bildiren ünlem sözcükleri cümlenin herhangi bir ögesi sayılamazlar. Dolayısıyla öge dizilişinde cümle dışı unsur olurlar.
Cümle içindeki ara sözler kendinden hemen önceki ögenin açıklayıcısı rolünü üstlenebilir. Bu durumda açıklandığı ögeyle birlikte değerlendirilir.
Herhangi bir ögenin açıklayıcısı olmayan ara cümle niteliğindeki yapılar cümle dışı unsur olarak kabul edilir.
Yüklemi fiil olan cümlelerde vurgu her zaman yüklemden hemen önceki ögededir. En önemli kabul edilen öge yükleme en yakın olan ögedir.
Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerde vurgu yüklemin ta kendisindedir. Önündeki ögeye bakmaya gerek yoktur.
İçinde soru kelimesi bulunan cümlelerde vurgu doğrudan o soru kelimesinin üzerindedir.
Mı, mi, mu, mü soru ekinin yer aldığı cümlelerde vurgu soru ekinden hemen önceki ögeye kayar.
Cümlede açıkça yazılı olan veya fiilin şahıs ekinden gizli olduğu anlaşılan eylemi bizzat yapan öznelere gerçek özne denir.
Gizli özne cümlenin içinde fiziksel olarak yer almadığı için cümlenin kaç ögeli olduğu sorulduğunda sayılmaz.
Edilgen çatılı fiillerin yüklem olduğu cümlelerde işi yapan belli değildir. Bu durumda cümlede nesne gibi duran kelime sözde özne adını alır.
Edilgen cümlelerde tarafından veya edasıyla gibi kelimeler kullanılarak asıl eylemi yapanın dolaylı olarak belirtildiği öznelere örtülü özne denir.
Kural olarak yüklemi isim olan cümlelerde eylem yapılmadığı için o işten etkilenen bir nesne de bulunmaz. Sadece istisnai bazı durumlarda görülebilir.
Nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci ve edat tümleci cümlede her zaman bulunmak zorunda olmayan yardımcı ögelerdir.
Yüklemi yazılmamış ve cümlenin yargısı okuyucunun yorumuna bırakılmış cümlelere eksiltili cümle denir.