Türkçede kalın ünlülerden (a, ı, o, u) sonra kalın; ince ünlülerden (e, i, ö, ü) sonra ince ünlüler gelir.
Bu uyuma dil biliminde kalınlık incelik uyumu adı da verilmektedir.
Yor, ken, ki, daş, mtırak, gil ve leyin ekleri kelimeye eklendiğinde büyük ünlü uyumunu bozabilir.
Büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu tek heceli kelimelerde hiçbir zaman aranmaz.
İki kelimenin birleşmesinden oluşan sözcüklerde, örneğin bilgisayar kelimesinde ünlü uyumlarına bakılmaz.
Türkçede düz ünlülerden sonra düz, yuvarlak ünlülerden sonra düz geniş (a, e) veya dar yuvarlak (u, ü) ünlüler gelir.
Küçük ünlü uyumu dil bilgisinde düzlük yuvarlaklık uyumu olarak da bilinir.
Küçük ünlü uyumuna göre o ve ö ünlüleri Türkçe kelimelerin sadece ilk hecesinde bulunabilir.
Şimdiki zaman eki olan yor yapısındaki o harfi nedeniyle her zaman küçük ünlü uyumunu bozar.
İki heceli bazı sözcükler ünlü ile başlayan bir çekim eki aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Akıl kelimesinin aklı olması buna örnektir.
Bazı kelimeler yapım eki alarak türetilirken köklerindeki dar ünlü düşebilir. Sarı kelimesinden sararmak fiilinin türemesi gibi.
İki sözcük birleşirken yan yana gelen ünlülerden biri düşebilir, buna aşınma da denir. Ne ve asıl kelimelerinin birleşip nasıl olması aşınmadır.
İkilemelerde kelime ünlü ile başlayan ek alsa bile ünlü düşmesi yazıda gösterilmez. Omuz omuza veya burun buruna şeklinde yazılmalıdır.
İçeri, dışarı, ileri, şura, bura gibi kelimelere ek getirildiğinde sondaki ünlü düşmez. İçerde değil, içeride olmalıdır.
İle edatı veya bağlacı kelimeye bitişik yazıldığında başındaki i ünlüsü düşer. Araba ile yerine arabayla yazılması buna örnektir.
Ek fiilin idi, imiş, ise biçimleri kelimeye bitişik yazıldığında başlarındaki i ünlüsü düşer. Okuyor idi kelimesinin okuyordu olması gibidir.
Etmek, olmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde isim soylu kelimede ünlü düşmesi olursa sözcük bitişik yazılır. Kayıt etmek yerine kaydetmek yazılır.
Özel isimler ünlü ile başlayan ek aldıklarında ünlü düşmesi yazıda gösterilmez. Ufuk'a yazılır ancak okunuşta Ufuğa denilebilir.
Sonu a veya e geniş ünlüleriyle biten bir fiile yor eki getirildiğinde, bu geniş ünlüler daralarak ı, i, u, ü olur.
Demek ve yemek fiillerine y kaynaştırma harfi geldiğinde geniş ünlüler daralarak i olur. Diye ve yiyen kelimeleri buna örnektir.
Demek ve yemek dışında hiçbir fiilde y kaynaştırma harfi ünlü daralmasına neden olmaz. Anlıyan kelimesi yanlış, anlayan doğrudur.
Fiillere gelen ma ve me olumsuzluk eki, yor ekinden önce gelirse ünlü daralmasına uğrar. Gelmeyor yerine gelmiyor yazılması bu yüzdendir.
Ne kelimesine kaynaştırma ünsüzü geldiğinde e sesi i sesine daralır. Ne için anlamına gelen niye kelimesi kurala uygundur.
Sonu ünsüzle biten bazı kelimelere cık ve cik eki getirildiğinde kök ile ek arasında ünlü türer. Dar kelimesinden daracık oluşması gibi.
Pekiştirme ünsüzleriyle (m, p, r, s) yapılan bazı pekiştirmeli sözcüklerde ünlü türemesi görülür. Sapasağlam ve yapayalnız kelimelerinde türeme vardır.
p, ç, t, k sert ünsüzleriyle biten bir kelime ünlüyle başlayan ek aldığında bu harfler b, c, d, g, ğ ünsüzlerine dönüşür.
Özel isimlerin sonundaki sert ünsüzler yazıda kesinlikle yumuşatılmaz ancak okunuşta yumuşama yapılır. Zonguldak'a yazılır ama Zonguldağa okunur.
Tek heceli kelimelerin büyük bir kısmında ünsüz yumuşaması kuralı uygulanmaz. İpi, saçı ve topu kelimelerinde yumuşama yoktur.
Dilimize yabancı dillerden giren bazı sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülmez. Hukuku, evrakı ve milleti sözcüklerinde yumuşama aranmaz.
Sonu nk harfleriyle biten sözcüklere ünlü bir harf geldiğinde k harfi ğ yerine g harfine dönüşür. Renk kelimesinin rengi olması buna örnektir.
Türkçedeki f, s, t, k, ç, ş, h, p sert ünsüzlerini akılda tutmak için fıstıkçı şahap kodlaması kullanılır.
Rakamla yazılan sayılara getirilen ekler, sayının okunuşunun son harfine göre sertleşme kuralına uymak zorundadır. Örneğin 1923'te yazımı doğrudur.
Sert ünsüzle biten özel isimlere gelen ekler de sertleşerek yazılmalıdır. Sinop'tan ve Mehmet'ten şeklindeki yazımlar kuralın gereğidir.
Kısaltmalara getirilen ekler, kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre sertleşme kuralına uyar. TÜBİTAK'dan değil TÜBİTAK'tan yazılmalıdır.
Genellikle k ünsüzü ile biten bazı kelimelere küçültme eki getirildiğinde sondaki k harfi düşer. Ufak kelimesinden ufacık oluşması ünsüz düşmesidir.
İsimden fiil yapan l eki k ile biten bazı sözcüklere eklendiğinde kelime sonundaki k harfi düşer. Alçak kelimesinden alçalmak fiilinin türemesi gibidir.
Ast ve üst sözcükleri teğmen kelimesiyle birleşirken t ünsüzü düşerek asteğmen ve üsteğmen halini alır.
Ad sözcüğüne daş eki getirildiğinde iki d harfinden biri düşer ve sözcük adaş olarak kullanılır.
Gülücük ve öpücük sözcüklerinde kökteki ş ünsüzü düşmüştür, bu kelimelerde ünlü türemesi yoktur.
Arapça kökenli bazı kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında kelimenin sonundaki ünsüz harf ikizleşerek türeme yapar. Hak kelimesinin hakkı olması buna örnektir.