Bir cümlenin oluşabilmesi için zorunlu olan temel ögeler "Yüklem" ve "Özne"dir. Cümle çözümlemesine her zaman ilk olarak yüklemi bulmakla başlanmalı, ardından yükleme sorular sorularak özne bulunmalıdır.
Yüklem, cümledeki işi, hareketi veya yargıyı bildiren ögedir. Tek bir sözcükten oluşabileceği gibi; deyimler, birleşik fiiller, tamlamalar ve söz öbekleri bölünemeyeceğinden yüklem bir grup halinde de bulunabilir.
Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargıya konu olan ögedir. Yükleme sorulan "Kim?" ve "Ne?" sorularıyla bulunur. Belirtisiz nesneyle karışmaması için yükleme "yapan kim?", "olan ne?" şeklinde sorulması tavsiye edilir.
Özne; cümlede açıkça yazılan "Gerçek Özne", cümlede kelime olarak bulunmayıp yüklemdeki şahıs ekinden anlaşılan "Gizli Özne" ve edilgen çatılı fiillerde işi yapan değil de işten etkilenen öge olan "Sözde Özne" olmak üzere ayrılır.
Öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir. İkiye ayrılır: 1. Belirtili Nesne: Yükleme sorulan "Neyi?", "Kimi?" sorularıyla bulunur, belirtme hâl ekini (-ı/-i) alır. 2. Belirtisiz Nesne: Özne bulunduktan sonra yükleme sorulan "Ne?" sorusuyla bulunur, yalın haldedir.
Cümlenin anlamını yönelme (-e), bulunma (-de), uzaklaşma (-den) yönlerinden tamamlayan ögedir. Yükleme sorulan "Kime, kimde, kimden; neye, nede, neden; nereye, nerede, nereden" sorularının cevabıdır. Bulunduğu kelime mutlaka bu üç hal ekinden birini taşır.
Yüklemi zaman, durum, miktar, yön ve sebep-koşul gibi yönlerden sınırlayan ögedir. Yükleme sorulan "Nasıl?, Ne zaman?, Ne kadar?, Niçin?, Neden?, Ne diye?" sorularıyla bulunur.
Yüklemi araç, birliktelik, amaç gibi yönlerden tamamlayan ve "ne ile, kimin ile, ne için, kimin için" sorularıyla bulunan ögedir. Birçok dil bilgisinde zarf tümleci içinde değerlendirilir ancak seçeneklerde varsa ayrı alınmalıdır.
Yer-yön sözcükleri (içeri, dışarı, aşağı, yukarı, ileri, geri) yalın haldeyken zarf tümlecidir. Ancak yönelme eki alırsa dolaylı tümleç ("içeriye"), belirtme eki alırsa nesne ("içeriyi"), iyelik eki alırsa özne ("içerisi") olurlar.
Cümlede bir ögenin açıklayıcılığını yapan ya da cümle dışı unsur olan iki virgül veya iki kısa çizgi arasındaki ifadelerdir. Ara söz açıklamakta olduğu ögenin içine dahil edilirken, ara cümleler cümle dışı unsur (CDU) kabul edilir.
Türkçe kurallı bir eylem cümlesinde vurgu, genellikle yüklemden hemen önceki ögededir. Soru cümlelerinde ise soru anlamını sağlayan sözcük hangi ögeyi buldurmaya yönelikse vurgu o ögededir. Soru eki "-mi" ise vurgu "-mi"den önceki ögededir.
Tamlamalar (isim ve sıfat), birleşik fiiller, deyimler, fiilimsi grupları ve edat grupları asla bölünmez. Cümlenin ögelerini ayırırken bu kelime gruplarını tek bir öge olarak almak zorunludur.
A'da 'sevdiğini' sıfat-fiil grubu nesnedir.
A'da 'sevdiğini' sıfat-fiil grubu nesnedir.
'Nereden' sorusu yüklemin yöneldiği veya ayrıldığı yönü sorduğu için dolaylı tümleci (yer tamlayıcısını) buldurmaya yöneliktir.
'Eridi' yüklemine sorulan 'ne zaman eridi' (Güneş bulutların arkasına gizlenince) ve 'nasıl eridi' (hızla) sorularına yanıt veren kelime grupları zarf tümlecidir.
A'da özneyi, B'de nesneyi, C'de dolaylı tümleci, D'de dolaylı tümleci vurgulamıştır.
'Yıkadı' yüklemine sorulan 'neyi yıkadı' sorusuna yanıt veren 'bahçeden topladığı taze domatesleri' sıfat-fiil grubu belirtili nesne görevi yapar.
'Kardeşimi' belirtili nesnedir. İki virgül arasındaki 'o en değer verdiğim insanı' ara sözü nesneyi açıkladığı için nesnenin açıklayıcısıdır.
Diğerlerinde sırasıyla: A'da 'en üst rafa', C'de 'hepimize', D'de 'arkadaşının yanına', E'de 'yere' dolaylı tümleçtir.
kütüphanede' cümlesinde vurgu veya soru anlamı zarf tümlecine/dolaylı tümlece kayabilir ancak C net bir dolaylı tümleç sorusudur.
'Not ettiler' yüklemdir. 'Neyi not ettiler' sorusuna yanıt veren 'öğretmenlerinin tahtaya yazdığı kuralları' sıfat-fiil grubu belirtili nesnedir.
Diğerlerinde sırasıyla: A'da 'en üst rafa', C'de 'hepimize', D'de 'arkadaşının yanına', E'de 'yere' dolaylı tümleçtir.
A'da 'büyük bir sevinç' belirtisiz nesnedir. B, C ve E'de belirtili nesne yoktur.
'Yazdılar' yüklemdir. 'Neyi yazdılar' sorusuna yanıt veren 'tahtada yazan bütün kelimeleri' grubu belirtili nesnedir.
Cümlede yargı bildiren, iş, oluş ya da durumu anlatan temel ögedir. Fiil ya da isim soylu söz olabilir. Cümlede yüklem bulunmadan yargı olmaz.
Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da olan ögedir. Yükleme kim, ne sorusu sorularak bulunur. Örnek: Çocuk uyudu; özne çocuktur.
Yüklemi -i hâl ekiyle tamamlayan ögedir. neyi, kimi sorusuna cevap verir. Örnek: Kitabı okudu; belirtili nesne kitabıdır.
Yalın hâlde bulunan, ne sorusuna cevap veren nesnedir. Örnek: Kitap okudu; belirtisiz nesne kitaptır ve hâl eki almamıştır.
Yüklemi yer, yön ya da yaklaşma yönünden tamamlar. -e, -de, -den ekleriyle kurulur; kime, nereye, nerede sorularına cevap verir.
Yüklemin durumunu, zamanını, yerini, yönünü, miktarını bildirir. nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin sorularına cevap verir.
Yükleme ile, için, gibi, göre gibi edatlarla bağlanan ögedir. Örnek: Kalemle yazdı; kalemle edat tümlecidir.
Özne, yüklemle birlikte kim ya da ne sorusu sorularak bulunur. Sözde özne, işi yapmadığı hâlde özne görevindeki ögedir.
Cümlede söylenmeyip yüklemin kişi ekinden anlaşılan öznedir. Örnek: Geldik cümlesinde özne biz olarak eklerden anlaşılır.
Ünlemler, hitaplar, açıklayıcı ara sözler cümlenin ögesi sayılmaz. Örnek: Ali, bu işi hemen bitir cümlesinde Ali cümle dışı ögedir.