Din, ahlak, görgü kuralları ve hukuk kuralları sosyal düzeni sağlar. Ancak sadece hukuk kurallarının yaptırımı devlet güvencesindedir ve maddidir.
Hukuk kuralları geneldir, süreklidir, soyuttur ve nesneldir (objektif). Kişiye özel hukuk kuralı kural olarak çıkarılmaz.
Anayasa, İdare, Ceza, Vergi, Devletler Umumi, İcra-İflas ve Yargılama (Usul) hukuku kamu hukuku dallarıdır. Bu dallarda devlet üstün konumdadır.
Medeni, Borçlar, Ticaret ve Devletler Hususi hukuku özel hukuk dallarıdır. Taraflar arasında eşitlik ve irade özerkliği ilkeleri geçerlidir.
İş hukuku, Fikir ve Sanat Eserleri hukuku, Hava hukuku, Bankacılık hukuku ve Toprak hukuku hem kamu hem özel hukuk özellikleri taşır.
Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemez. Ayrıca işlendiği zamanın kanununa göre suç sayılmayan bir eylem cezalandırılamaz.
Suçluluğu hükmen sabit oluncaya (mahkeme kararı kesinleşinceye) kadar kimse suçlu sayılamaz. Bu ilke çok temel bir Anayasal güvencedir.
Medeni Hukuk kendi içinde dört ana bölüme ayrılır: Kişiler Hukuku, Aile Hukuku, Eşya Hukuku ve Miras Hukuku.
Sözleşme özgürlüğü, irade özerkliği, nisbilik (sadece tarafları bağlaması), kusur sorumluluğu ve dürüstlük (objektif iyiniyet) kuralları geçerlidir.
Ticari İşletme, Şirketler, Kıymetli Evrak, Deniz Ticareti ve Sigorta Hukuku, ticaret hukukunun en temel alt dallarını oluşturur.
Farklı uyruklu kişiler arasındaki uyuşmazlıklarda hangi devletin kanununun uygulanacağını belirler. Uyrukluk (vatandaşlık) ve yabancılar hukuku bu daldadır.
Hukuk kurallarına uyulmadığında karşılaşılan tepkiye yaptırım denir. Ceza, cebri icra, tazminat, hükümsüzlük ve iptal başlıca yaptırım türleridir.
Borcunu kendi rızasıyla yerine getirmeyen kişinin, devlet zoruyla (icra daireleri aracılığıyla) borcunu ifa etmeye mecbur bırakılmasıdır.
Hukuka aykırı bir eylemle başkasına verilen zararın ödetilmesidir. Malvarlığındaki eksilme maddi, duyulan üzüntü ve elem manevi tazminat konusudur.
İdare tarafından yapılan ve hukuka aykırı olan idari işlemlerin (örneğin haksız memuriyetten çıkarma) yargı kararıyla ortadan kaldırılmasıdır.
Hukuki işlemlerin kanunun aradığı şartları taşımaması durumunda geçersiz olmasıdır. Yokluk, mutlak butlan, nispi butlan ve tek taraflı bağlamazlık olarak dörde ayrılır.
Hukuki işlemin kurucu unsurlarından birinin hiç olmamasıdır. Resmi memur (evlendirme memuru) önünde yapılmayan dini nikah hukuken yok hükmündedir.
İşlemin kurucu unsurları vardır ancak kanunun emredici hükümlerine, ahlaka veya kamu düzenine aykırıdır. Amca-yeğen evliliği mutlak butlanla batıldır.
İşlemin geçerlilik şartları vardır ancak işlemi yapanın iradesinde sakatlık (hata, hile, korkutma) bulunur. Belirli sürede itirazla işlem iptal edilebilir.
Hukuki işlemi yapan taraflardan birinin fiil ehliyetinde eksiklik olmasıdır. 16 yaşındaki çocuğun velisinin izni olmadan yaptığı sözleşme çocuğu bağlamaz.
Örf ve adet hukukudur. Bir davranışın örf ve adet hukuku olabilmesi için maddi (süreklilik), manevi (genel inanç) ve hukuki (devlet yaptırımı) unsurları taşımalıdır.
Bilimsel görüşler (doktrin) ve yargı kararları (içtihat) yardımcı kaynaklardır. Hâkim bunlara uymak zorunda değildir, ancak karar verirken yararlanabilir.
Yargıtay veya Danıştay genel kurullarınca verilen, kendi içindeki farklı kararları standart hale getiren kararlardır. Diğer yargı kararlarının aksine mahkemeleri kesin bağlar.
Hukuk kurallarının önem derecesine göre alt alta dizildiği piramittir (Kelsen Piramidi). Hiçbir alt norm, kendinden üstte bulunan bir norma aykırı olamaz.
Normlar hiyerarşisinde kanunlarla eşdeğerdir. Ancak temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalar ile kanunlar çelişirse, antlaşma hükümleri esas alınır.
Yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılır. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda CBK çıkarılamaz.
Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri (belediye, üniversite vb.) görev alanlarını ilgilendiren kanunların uygulanmasını sağlamak için çıkarır.
Bir somut olayla ilgili kanunda (yazılı hukuk kaynaklarında) hiçbir hüküm bulunmaması durumudur. Hakim bu durumda örf ve adet hukukuna başvurur.
Önüne gelen uyuşmazlıkla ilgili ne yazılı ne de yazısız (örf ve adet) kaynaklarda bir kural bulunmaması durumudur. Hakim bu durumda hukuk yaratır.
Kanun koyucunun bilerek ve isteyerek bıraktığı boşluktur. Hâkim, bu tür boşlukları takdir yetkisini kullanarak kendisi doldurur (örneğin, nafaka miktarının tespiti).
Kanunda olaya uygulanacak hiçbir kural yoksa gerçek boşluk; kural var ancak çok yetersiz veya haksız sonuçlar doğuruyorsa gerçek olmayan (örtülü) boşluk vardır.
Hukuk boşluğu durumunda hakim, sanki kanun koyucuymuş gibi genel bir kural koyarak olayı çözer. Yarattığı bu kural emsal olabilir ancak diğer mahkemeleri bağlamaz.
Belirli bir ülkede, belirli bir dönemde yürürlükte olan YAZILI ve YAZISIZ hukuk kurallarının tümüne birden pozitif hukuk denir.
Bir ülkede yetkili makamlarca konulmuş ve halen yürürlükte olan sadece YAZILI hukuk kurallarının bütünüdür. Anayasa, kanun, kararname gibi.
Olanı değil, olması gerekeni ifade eden, akla ve insan doğasına dayanan, zamana veya yere göre değişmeyen evrensel ve mükemmel hukuk anlayışıdır.
Geçmişte uygulanmış ancak günümüzde yürürlükten kalkmış olan hukuk kurallarıdır. Örneğin 1924 Anayasası veya Osmanlı'daki Mecelle tarihi hukuktur.
Aksine hukuki işlem yapılamayan, tarafların iradesiyle değiştirilemeyen kurallardır. Kamu düzeni, genel ahlak ve zayıfları koruma amacıyla konulur.
Tarafların aksini kararlaştırabildiği, ancak sözleşmede bir hüküm yoksa devreye giren kurallardır. Örneğin, sözleşmede faiz oranı belirlenmemişse yasal faizin uygulanması.
Tarafların sözleşmede kullandıkları ancak ne anlama geldiğini açıklamadıkları terimlerin anlamını belirleyen kurallardır. Örneğin aybaşı tabirinin ayın birinci günü sayılması.
Bir hukuki kavramın ne anlama geldiğini açıklayan kurallardır. Örneğin, kanunda nişanlanmanın karşılıklı evlenme vaadi olarak doğrudan tanımlanması.